Engagement opbouwen tegen de stroom in
Geëngageeerde leerlingen uit 3 secundaire scholen

Lees meer

Open hier het volledige artikel in een printklare PDF (landscape)

Onderzoek toont aan dat jongeren niet snel warm lopen voor politiek of (politieke) participatie. Vlaamse jongeren zouden in Europa zelfs de rode lantaarn dragen als het gaat over democratisch zelfbeeld, tolerantie of betrokkenheid bij de samenleving. Toch was er de laatste jaren een inhaalbeweging. Dat prikkelde ons om die bevindingen terug te koppelen naar de ervaringen van een aantal jongeren. In de loop van vorig schooljaar interviewden we daarom acht zeer geëngageerde leerlingen uit drie verschillende, secundaire scholen: Rula, Shaurnally en Imane van KA Etterbeek; Gabrielle, Marita Amandine en Maaike van GO! Atheneum Denderleeuw; en Kaat en Annelies van Humaniora Kindsheid Jesu Hasselt. Drie praktijkvoorbeelden van hoe leerlingenparticipatie en –engagement op school leeft en uitgebouwd wordt.

Geen woorden maar daden – GO! Atheneum Etterbeek

In het Atheneum van Etterbeek ontmoeten we Shaurnally, Imane en Rula. Alle drie voegden ze de daad bij het woord door op school én daarbuiten een engagement op te nemen, gefrustreerd als ze waren door het gebrek aan activisme om hen heen. Imane: “Je hoort zo vaak om je heen dat het vreselijk is wat er elders in de wereld gebeurt. Maar wat heeft het voor zin om zoiets te zeggen als er geen daden aan vastgekoppeld worden? Dat was mijn motivatie om mee te werken aan wereldburgerschapseducatie (WBE)-projecten op school. In sommige lessen worden we wel aangespoord om actie te ondernemen. Zo kregen we in het vierde jaar voor het vak Nederlands de opdracht om een maand lang actie voor een betere wereld te ondernemen. Sommige leerlingen gingen plastiek oprapen, ik knipte met een ander meisje mijn haar voor ‘Kom op tegen Kanker’. Op die manier leerden we dat elk engagement belangrijk is, ook de kleine inspanningen.”

Ondertussen is Imane actief in de ‘Elongo’-werkgroep op school, een project in het kader van de samenwerking met een partnerschool in Kinshasa. “Doorheen het jaar organiseren we inzamelingsactiviteiten zoals een Congolese week en dat geld sturen we op naar de school in Congo. Ik kreeg zelfs de kans om samen met een andere leerling en de verantwoordelijke leerkracht op bezoek te gaan in de school in Kinshasa om met onze eigen ogen te zien hoe de situatie er is.”

Opbouwen
Rula van haar kant startte met de werkgroep ecologie een project waarmee ze leerlingen aanspoort om met de fiets naar school te komen. “Vooral als alternatief voor de auto en gewoon omdat fietsen gezond voor je is en veel leuker om te doen. We organiseren fietsdagen, waarbij we fietsers belonen met chocomelk, koffiekoeken of snoep. Voor logistieke ondersteuning en advies konden we terecht bij het Europese project ‘Stars’. Uiteindelijk is ons doel om een ware ‘fietspool’ te organiseren, zodat jongere leerlingen met oudere, meer ervaren leerlingen naar school kunnen fietsen. Daar zijn we nu nog niet, maar hopelijk volgend jaar wel.”

Uitvergroten
Ook Shaurnally onderschrijft het belang van klein te beginnen. “Als je van niets durft te starten en er dan toch iets constructiefs gebeurt en anderen daarin meegaan, dat is toch kei cool?” Shaurnally weet waarover ze spreekt. Enkele jaren geleden startte ze als vrijwilliger bij ‘Vriendschap Zonder Grenzen’. “Ik leerde de coördinator kennen en zo kreeg ik de kans om mee te gaan naar Libanon. Ik heb er veel gezien en geleerd, en het heeft me geïnspireerd om zelf een initiatief op te starten. Zo werd ‘Brusseleir en Solidair’ geboren. Met een groepje leerlingen op school proberen we onze medeleerlingen te informeren en te sensibiliseren over de situatie van vluchtelingen.  Veel mensen om ons heen, in de klas of op school, leven in een bubbel en zijn zich niet bewust van wat er echt aan de hand is. We geven presentaties in klassen, doen inzamelingsacties voor humanitaire organisaties en op het einde van het schooljaar organiseerden we een concert van muzikant-vluchtelingen. Hoewel er hier op school veel rond ‘Brusseleir en Solidair’ gebeurt, is het een onafhankelijk project waar we ook buiten de school mensen mee willen bereiken.”

Eigen stem
Klein beginnen en je engagement uitvergroten, zelfs tot buiten de school, is in Go Atheneum Etterbeek geen holle slogan. Uiteraard kan dat alleen in een school die haar leerlingen daartoe aanmoedigt of inspireert. Zo werd Imane geïnspireerd door het engagement van een leerkracht om in de Elongo-werkgroep te stappen. “Ons project draait dankzij een samenwerking tussen de leerlingen en leerkrachten, die een evenredige stem hebben in het aanbrengen van ideeën”, aldus Imane. Rula vult aan: “Om echt gemotiveerd te blijven, is het belangrijk dat we veel inbreng hebben en zelfstandig kunnen werken. Zo leren we het meest.”

Gabrielle, Marita Amandine en Maaike uit Denderleeuw

Straffe diversiteit – GO! Atheneum Denderleeuw

Het Atheneum in Denderleeuw is een school die al jaren intensief rond diversiteit en wereldburgerschap werkt. Gabrielle, Marita Amandine en Maaike beamen dat. Gabrielle: “We zijn eigenlijk een heel jaar lang op school bezig rond wereldburgerschap en diversiteit. Zo loopt hier jaarlijks het project ‘BeverZaken’ en organiseren we onthaaldagen en een dag van de leerling die de diversiteit op school in de kijker zetten.”

In 2018 werd het Atheneum van Denderleeuw verkozen als één van de finalisten van de Strafste School van radiozender MNM. Hun slogan was toen ‘Kleurrijk Anders Denken’, verwijzend naar de afkorting KAD (van ‘Koninklijk Atheneum Denderleeuw’) en naar de sterk diverse leerlingenpopulatie. Het nastreven van het welbevinden en van participatie van die leerlingenpopulatie is er prioritair. Verschillende werkgroepen zetten er sterk op in. Zo is Gabrielle actief binnen een team van vertrouwensleerlingen, Marita Amandine en Maaike zetelen dan weer allebei in de leerlingenraad. “Hier op school zijn er veel verschillende culturen aanwezig. Wij willen dat die allemaal gerespecteerd en actief erkend worden”, aldus Gabrielle. “Zelf sta ik open voor alle culturen en heb ik veel vrienden die een andere levensbeschouwing hebben. Maar ik wil ernaar toe werken dat dit bij iedereen zo mag zijn. Door te luisteren naar elkaar, leren we ons verdraagzamer op te stellen.”

Actief luisteren
Die luisterbereidheid is eveneens de rode draad in de werking van de leerlingenraad. Maaike: “We proberen zoveel mogelijk input te krijgen van onze medeleerlingen om vervolgens te beslissen over onze jaarthema’s. Ondanks die inspraak is leerlingenparticipatie en jongerenparticipatie geen evidentie en dat frustreert mij wel. Een goede school bouw je immers niet alleen met leerkrachten maar ook met leerlingen.”

Met hun engagement hopen Maaike en Amandine een voorbeeld te stellen op school. “Veel leerlingen beseffen nog niet dat ze hun mening mogen geven”, aldus Marita Amandine. “Met mijn aanwezigheid in de leerlingenraad wil ik toewerken naar inspraak, op een positieve manier: het belangrijkste is dat je je mening durft te geven ook al verschilt die van de mening van anderen. Het maakt niet uit wat je achtergrond is. Ik ben zelf van Afrikaanse afkomst, maar dat heeft geen belang. Hier op school en daarbuiten hebben we allemaal dezelfde rechten en dus ook evenveel recht van spreken.”

Het onderwijsbeleid reageert helaas te traag op de hedendaagse uitdagingen.

Geloofwaardig
Werkgroepen zoals de leerlingenraad en de vertrouwensleerlingen krijgen maar slagkracht als de leerlingen die erin zetelen geloofwaardige ondersteuning krijgen vanuit het schoolteam. Zo werken ze in Atheneum Denderleeuw al vier jaar met coaches: leerkrachten die de leerlingenraad ondersteunen. Maaike: “Zij hebben geen trekkende rol, maar bij eventuele vragen kunnen we wel bij hen terecht. Voorstellen van de leerlingenraad koppelen we trouwens steeds terug naar de directie. Die overlegcultuur is hier sterk aanwezig.”

Hoewel er in Denderleeuw op schoolniveau veel initiatieven zijn rond maatschappelijk relevante thema’s, sijpelt dat niet altijd door naar de lessen. “De algemene leerplandoelstellingen gaan nog steeds voor”, zegt Maaike. “Een voorbeeld: we leren vandaag wel over de wereldoorlogen, maar die kennis wordt niet gekoppeld aan gebeurtenissen van vandaag. Thema’s zoals vluchtelingen komen af en toe aan bod, maar dat blijft oppervlakkig en beperkt tot een vak als zedenleer, terwijl dat net aan zóveel andere vakken gekoppeld kan worden. Dat is een gemiste kans. Ik geloof niet dat dat enkel een probleem is op schoolniveau. Het ligt ook aan de mentaliteit hogerop, in het onderwijsbeleid, waar men te traag reageert op de uitdagingen van vandaag. Dan is het als school natuurlijk extra moeilijk om daar tegenin te gaan…”

Kaat en Annelies uit Hasselt

Wereldteams aan zet – Kindsheid Jesu Hasselt

Kaat en Annelies maken allebei deel uit van het ‘wereldteam’ in Kindsheid Jesu. Dat is een team van enkele tientallen leerlingen en een tiental leerkrachten die samen maatschappelijke projecten uitwerken. Waar het wereldteam zich oorspronkelijk voornamelijk richtte op ecologie, zijn de thema’s intussen verruimd naar andere maatschappelijke problemen. Kaat: “Dit jaar organiseren we bijvoorbeeld de Regenboogdag op school, een dag die volledig in het teken staat van geaardheid  en seksualiteit. We willen ervoor zorgen dat leerlingen van alle geaardheden zich geaccepteerd voelen. Ik ben zelf panseksueel en ik krijg van thuis uit de vrijheid om te zijn wie ik echt ben. Maar dat is niet voor iedereen even vanzelfsprekend. Sommige van mijn homoseksuele vrienden zijn bang om uit de kast te komen. Dat raakt me en ik voelde de nood om daar iets aan te doen.”

Inleefreis
Een ander thema dat de meisjes nauw aan het hart ligt, is de vluchtelingenproblematiek. Kaat en Annelies kregen in 2018 de kans om deel te nemen aan de Road Of Change (LINK), een inleefreis waarbij leerlingen uit verschillende secundaire scholen kunnen ervaren hoe het leven op de vlucht nu echt is. Annelies: “Bert, onze leerkracht en coördinator wereldburgerschap op school, had ons daarover aangesproken omdat we als trekkers van het wereldteam altijd zeer geëngageerd zijn. Om geselecteerd te worden voor de reis, moest je een motivatiebrief schrijven. Zo zijn we erin gerold. Tijdens de reis bezochten we kampen in Servië, Kroatië, Slovenië en Italië. We ontmoetten mensen die hun leven op het spel hadden gezet om in Europa te geraken. Mensen die nog hoop hadden, of anderen die die hoop volledig hadden laten varen. Als je dat met je eigen ogen hebt gezien, kan je niet anders dan er geëngageerd mee bezig zijn.”

Onverschilligheid doorbreken
Vanuit dat engagement delen Kaat en Annelies hun ervaringen met hun medeleerlingen. De reacties zijn vaak onverschillig. Annelies: “Veel mensen begrijpen niet waarom ze zich om die ‘andere’ groep zorgen moeten maken. Onze samenleving is heel individualistisch geworden en dat uit zich op school. We proberen dat tegen te gaan door in klassen te vertellen wat we gezien hebben en we delen de DVD over onze inleefreis uit. We hopen ook dat de leerkrachten die informatie oppakken. Sommige leerkrachten gaan daarin mee, anderen niet.” Toch merken Kaat en Annelies wel dat het schoolteam hen ondersteunt bij hun acties en dat ze zelf veel ruimte krijgen om eigen ideeën uit te werken. Kaat: “Die vrijheid is zeker een positief gegeven. Daar staat wel tegenover dat we bereid moeten zijn om er veel tijd in te steken. Dat weegt wel, zeker naast het schoolwerk.”

Zelfverzekerd
Als leden van het wereldteam zijn Kaat en Annelies voor maatschappelijke thema’s vergroot ook gegroeid als persoon. Kaat: “In het begin zit je in het wereldteam omdat je iets kleinschaligs wil doen. Stilletjesaan breek je daar uit los. We komen nu zelf met ideeën en steken grote projecten in elkaar. Op organisatorisch vlak leren we heel veel. We staan ook sterker in onze schoenen.” Toch zien beiden ze dat er op hun school veel leerlingen zelfzekerheid missen. Annelies: “We hopen dat er vanuit het schoolteam meer initiatief komt om in te zetten op communicatieve vaardigheden. Dat helpt leerlingen om een mening te verwoorden over complexe en controversiële thema’s, daar waar ze dat eerst niet durfden. Op dat moment zouden ze misschien sneller naar ons wereldteam stappen. Nu hebben ze te vaak het gevoel dat ze tegen de algemene stroom ingaan.”